Zbirka zanatskog oružja Balkana

 
 
Hladno i vatreno oružje, orijentalnog tipa, izrađivano je u mnogim oružarskim i zanatskim radionicama Balkana od XV do XIX veka. Međutim, u zbirci Vojnog muzeja preovlađuju primerci nastali u vremenu od XVII do XIX veka dok je manji broj predmeta stigao kao ratni plen sa Istoka, kao gotov proizvod. Svaki predmet je unikat, te pored istorijske ima i veliku umetničku vrednost. Vreme u kome je ovo oružje izrađivano i upotrebljavano jeste vreme ropstva pod Turcima Osmanlijama. Iz tog vremena ostali su tragovi materijalne kulture - ovo oružje, koje nas svojom gizdavošću toliko pleni da mu se divimo, na tren zaboravljajući koja mu je osnovna namena.
 
 
Sa hladnim oružjem, sabljom i jataganom, Turci Osmanlije su Balkan upoznali odmah po njegovom osvajanju. Prvenstveno iz njihovih vojničkih potreba, pri vojnim logorima i varoškim čaršijama nicale su zanatske radionice. Putopisci su ostavili podatke, koje potvrđuju taučirano vreme izrade izrade na sečivima, da je već 1477. godine u Sarajevu postojala sabljarska čaršija. O jataganima izrađivanim u Foči pisali su da su bili glasovitiji od onih koji su rađeni u Carigradu. Jataganima i handžarima bili su naoružani janičari. Jatagan se nosio o pojasu, kao i handžar koji je češće skrivan u čizmu. Prilikom kupovine kvalitet jatagana je proveravan na zanimljiv način; vrstan je, ako bi prosekao tanku nakvašenu svilenu maramu bačenu na vrh sečiva. Najskuplji i najkvalitetniji su oni, čije su drška, a obično i korice, izrađene od srebra, bogato ukrašeni, a nošeni su prilikom svetkovina.
 
 
Od orijentalnog hladnog oružja u zbirci se čuva i nekoliko tipova noževa. U pomenutim balkanskim radionicama izrađivana su dva tipa ovih noževa. Prvi je jednosekli pravi nož, a drugi je krivi tzv. handžar. Handžar je hladno oružje orijentalnog porekla, manji od jatagana, sa krivim sečivom oštrim sa obe strane i sa drškom u obliku slova T. Njime su bili naoružani janičari. U pesmama handžar je poređen sa zavijenim devojačkim obrvama. Na jednom nožu iz ove zbirke ispisani su stihovi osmanskog pesnika Hasana Masalija, koji je prvobitno bio majstor u izradi handžara ’’Veruj da je nebeski mesec u svetlosti praskozorja tvoj handžar.’’ Na Balkanu je bio u upotrebi i treći tip noža tzv. kindžal, oružje koje se inače retko javlja kao proizvod domaćih majstora, a u ove krajeve doneli su ga Čerkezi sa Kavkaza sredinom XIX veka.
 
 
Sablja je bila u naoružanju konjice. Orijentalne sablje korišćene i izrađivane na Balkanu razlikuju se po obliku sečiva i drške, te se tako i dele. Po obliku sečiva razlikuju se dva tipa: sablja k’lč tipa je sa blago zakrivljenim sečivom koji ima proširenje pri dnu- tzv. jalman,oštar sa obe strane, dok je drugi tip sečiva persijskog tipa tzv. šamšir, jako zakrivljen i prema vrhu stanjene oštrice nazvan “ lavlji rep .“ A opet, po obliku drške osmanlijskih sablji razlikuju se dva tipa. Prvi, čija je drška u obliku stilizovane ptičije glave i rukohvatom sa zalomnjenim linijama u vidu riblje kosti. Drugi tip je sa drškom u obliku povijene lukovičaste glavice. Oružarski centri za izradu sablji pored Sarajeva bili su Foča, Konjice, Skoplje i gradovi Boke Kotorske.
 
 
Od vatrenog oružja iz Evrope, Turci Osmanlije su prihvatili oružje sistema paljenja na kremen, od same njegove pojave u XVII veku. Prve puške kremenjače koje su Turci Osmanlije proizvodili i upotrebljavali su puške šišane. To je vojnička puška koja se najduže zadržala u naoružanju janičara (od persijske reči šeh-šest; šestougaoni oblik kundaka ove puške). Pored ove, na Balkanu je izrađivan specifičan tip puške kremenjače, nazvane tančice ili arnautke. Sam naziv tančice potiče od oblika puške duge vitke linije, dok ovaj drugi naziv sugeriše mesto gde se najpre počela izrađivati. Majstori, naročito kujundžije utrkivali su se u ukrašavanju svih delova i hladnog i vatrenog oružja primenjujući sve zanatske tehnike tog vremena (filigran, granulacije,graviranje, tauširanje i druge). Motivi na oružju su odraz vremena u kome su nastajali, kulture iz koje su ponikli, navika i običaja njihovih majstora, vere kojoj su pripadali. Primenjujući skupu i složenu tehniku tauširanja zlatom i srebrom, na sečivima i cevima oružja ostavljali su podatke o sebi, o vremenu izrade, kao i o naručiocu.
 
 
Dižući bune i ustanke, Srbi su se na razne načine snabdevali ovakvim oružjem. Sačuvani su primerci oružja znamenitih Srba XIX veka Ilije Birčanina, Hajduk Veljka Petrovića, Milosava Resavca, Tanaska Rajića, Ilije Garašanina, Jakova Nenadovića, Stevana Petrovića Knićanina.
 
 
U ovoj zbirci se nalaze i primerci oružja rađeni na Kavkazu koje je na Balkan stizalo posredstvom Čerkeza sredinom 19. veka , dok je deo stigao kao porodično nasleđe Rusa emigranata koji su posle Oktobarske revolucije našli utočište u Srbiji. 
 

Zbirku obrađuje viši kustos Anđelija Radović 

Verzija za štampu

 

A+ A-

Pretraga

Poslednje vesti

Važniji linkovi

Pratite nas