Srpsko nacionalno buđenje i oslobađanje od Osmanskog carstva trajalo je čitav devetnaesti vek. Poslednji korak koji je Srbija načinila na tom putu bilo je oslobođenje svih krajeva naseljenih Srbima. Iste težnje prema svojim sunarodnicima gajili su i ostali balkanski narodi, što ih je, uprkos međusobnim nesuglasicama, navelo na zbližavanje radi ostvarenja zajedničkog cilja. Nizom bilateralnih političkih i vojnih sporazuma Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska su 1912. godine definisale i uskladile svoje ratne planove i ciljeve u predstojećem ratu. Povod koji su balkanski saveznici iskoristili za objavu rata bio je težak položaj hrišćanskih balkanskih naroda u Osmanskom carstvu.

 

 

Mobilizacija vojske u Srbiji počela je 30. septembra i trajala je svega 6 dana. Entuzijazam stanovništva ponesenog idejom konačnog oslobođenja rezultirao je ogromnim odzivom. Na kraju mobilizacije Srbija je pod oružjem imala 356.000 vojnika, od čega 286.000 prvog i drugog poziva, te preko 20.000 dobrovoljaca.

Rat Osmanskom carstvu prva je objavila Crna Gora 8. oktobra, zatim Srbija i Bugarska 17. i Grčka 19. oktobra. Poslednja etapa u borbi za oslobođenje Balkana je počela.

 

 

Plan napada srpske Vrhovne komande, bio je predmet dugogodišnjih rasprava i planiranja, a predviđao je napredovanje srpske 1. armije na glavnom pravcu dejstva – južnomoravskom pravcu – preko Kumanova ka Ovčem Polju i Skoplju. Na levom krilu srpskog rasporeda na krivolačko-bregalničkom pravcu imala je dejstvovati 2. armija dok je 3. armija na kosovskom pravcu linijom Toplica – Priština – Skoplje štitila desni bok glavnine srpskih snaga. Ibarska vojska imala je za cilj oslobađanje Raške i Novog Pazara, dok je Javorskoj brigadi namenjeno dejstvo prema granici sa Bosnom odnosno ka Sjenici i Pljevljima. Na vardarsko-kosovskom ratištu predviđeno je angažovanje većine srpskih snaga sa zadatkom da unište osmansku Vardarsku armiju.

Nakon borbi na granici u kojima su jedinice 3. armije razbile glavninu osmanskih trupa, Kosovo i Metohija su ubrzo bili oslobođeni. Treća armija je oslobodila Prištinu 22. oktobra i nastavila kretanje na jug prema Ovčem Polju. U isto vreme jedinice Ibarske vojske i Javorske brigade su bez većeg otpora oslobodile Rašku oblast i delove Metohije.

 

 

 

 

KUMANOVSKA BITKA

Namera srpske vrhovne komande bila je da sve tri armije istovremeno krenu u napad na osmanske snage koje su očekivane na Ovčem Polju. Obzirom da je 3. armija u samom početku kasnila na svoj položaj, a 2. armija bila pozicionirana relativno daleko na pravcu Stracin – Kratovo, 1. armija se našla usamljena kod Kumanova. Ovu nepovoljnu okolnost iskoristile su trupe Vardarske armije i iznenada napale srpske jedinice 23. oktobra otpočevši Kumanovsku bitku. Ova bitka, ispostavilo se, bila je presudni momenat u ratu. Iako u izuzetno teškoj situaciji, srpska 1. armija, zahvaljujući pre svega hrabrosti i požrtvovanosti vojnika i oficira, uspela je da odoli napadu i nanese protivniku velike gubitke. Prvog dana bitke najžešća borba vođena je na Srtevici gde su četnički odred majora Vojina Popovića - vojvode Vuka i 7. pešadijski puk odoleli napadu daleko brojnijeg i jačeg neprijatelja. Zauzimanjem Zebrnjaka, polovinom drugog dana, srpske jedinice su potpuno razbile osmanski raspored i naterale ih na povlačenje. Usled nedostatka pravih informacija srpska Vrhovna komanda nije odmah shvatila značaj ove pobede te nije iskoristila sve mogućnosti za još odlučniji udarac poklekloj Vardarskoj armiji.

 

 

 

 

BITOLJSKA BITKA

Prva armija nastavila je da goni neprijatelja, dok su 2. i 3. armiji dodeljeni novi zadaci. Razbijajući neprijateljske položaje na Babuni i kod Alinaca, 1. armija je 16. novembra stigla pred Bitolj i otpočela bitku protiv ostatka Vardarske armije. Bitoljska bitka je trajala tri dana i njom je osmanskim trupama u Makedoniji zadat konačni udarac.

Suočeno sa porazom na svim frontovima, Osmansko carstvo je bilo prinuđeno da traži pregovore sa saveznicima. Porta je 22. januara 1913. godine pristala na mir, međutim, kao prepreka miru isprečio se puč Mladoturaka koji su preuzevši vlast nastavili rat.

 

 

POHOD NA MORE

Posle Kumanovske bitke, jedinice 3. armije dobile su naređenje da izbiju na Jadran. Posle teškog i iscrpljujućeg marša, srpske trupe su 18. novembra osvojile grad Lješ, a potom Tiranu i Drač. Od jedinica 3. armije formiran je Primorski kor sa ciljem pružanja pomoći crnogorskoj vojsci u opsadi Skadra. Diplomatski pritisci Austrougarske i Italije naišli su na podršku evropskih sila, te su srpske jedinice morale da se povuku sa celog primorja prepuštajući ga novostvorenoj državi Albaniji.

 

 

 

 

OPSADA JEDRENA

Balkanski saveznici su ostvarivali uspehe protiv Osmanske imperije na svim frontovima sem na bugarskom istočnom frontu oko grada Jedrena. Kako bi pružila pomoć savezniku srpska vrhovna komanda je odmah po završetku Kumanovske bitke u pomoć pod Jedrene poslala ojačanu 2. armiju. Po prekidu dvomesečnog primirja bugarska komanda se odlučila da krene u napad. Juriš na Jedrene počeo je 25. marta 1913. i već sutradan grad je pao. Učešće srpskih jedinica u operaciji bilo je od velikog značaja. Pad Jedrena značio je i kraj rata za Osmansko carstvo, koje je bilo primorano da traži mir i nove pregovore. Londonskim mirom, potpisanim 30. maja 1913. godine osmanska vlada priznaje gubitak oslobođenih teritorija na Balkanu zadržavši kontrolu samo nad uskim pojasom teritorije oko Istanbula.

Tokom I Balkanskog rata srpska vojska je pretrpela gubitak 30.000 boraca. Londonskim mirovnim ugovorom, potpisanim 30. maja 1913. godine osmanska vlada priznala je poraz i gubitak većine teritorija na Balkanu.


 

DRUGI BALKANSKI RAT

Iako jedinstvene u cilju da oslobode Balkan od osmanske vladavine, saveznice su imale nesuglasice po pitanju podele budućih oslobođenih teritorija. Pred rat, Srbija i Bugarska su tajnim ugovorom Vojne konvencije regulisale podelu Makedonije. Obzirom da je isključivo naporom Srbije pobeđena Vardarska armija i da je van svojih obaveza pomogla Bugarskoj u osvajanju Jedrena, Srbija je predložila reviziju ugovora. Bugarski vladajući krugovi smatrali su da se spor može rešiti jedino vojnim putem. Sličan spor sa Bugarskom imala je i Grčka, koja je sa Srbijom potpisala odbrambeni savez.

Bugarska je otpočela rat iznenadnim napadom 30. juna 1913. godine. Ipak, na glavnom bojištu na reci Bregalnici, bugarske snage su tokom devetodnevne bitke (do 8. jula) pretrpele veliki poraz. Istovremeno, Bugarska je napadnuta od Grka, Rumuna koji su bez otpora došli do Sofije, pa čak i od Osmanlija koji su uspeli da povrate Jedrene. Pritisnuta sa svih strana Bugarska je zatražila mir i on je naposletku potpisan 10. avgusta u Bukureštu. Tokom relativno kratkog ali izuzetno žestokog sukoba srpska vojska je imala gubitke od 8.000 poginulih, 6.500 umrlih i 30.000 ranjenih boraca.


 

Srbija je, kao i njene saveznice, u Balkanske ratove ušla sa ogromnom voljom i ciljem koji je pred njom stajao duže od jednog veka. Vođena tim ciljem, Srbija je zajedno sa saveznicima hrabrom borbom u veoma kratkom roku porazila svog protivnika. Mir, kojim su Srbiji potvrđene oslobođene teritorije potpisan je 14. marta 1914. godine u Istanbulu. Srbija se teritorijalno proširila za 39.000 kvadratnih kilometara.

Pobedom u Balkanskim ratovima, Srbija je konačno završila borbu za slobodu koju je počela davne 1804. godine. Osmansko carstvo je potisnuto sa Balkanskog poluostrva, ali su nesuglasice među balkanskim narodima i interesi velikih sila na Balkanu ostavili „Istočno pitanje“ i dalje nerešenim...

 

 

 

A+ A-

Pretraga

Poslednje vesti

Važniji linkovi

Pratite nas